Hawliau ac opsiynau tai

Un o’r penderfyniadau mwyaf y bydd angen i chi ei wneud yn ystod gwahanu yw bydd gweithio allan ble y byddwch yn byw. Dylech gael cyngor cyfreithiol cyn gwneud unrhyw benderfyniad os nad ydych yn siŵr am unrhyw beth.

Eich hawliau cartrefu

Bydd eich opsiynau yn nibynnol yn bennaf ar:

  • p’un ai oeddech yn briod neu’n rhan o bartneriaeth sifil, neu ond yn byw gyda’ch gilydd;
  • pwy sy’n berchen ar y tŷ; a
  • ble yn y DU rydych yn byw.

Mae’ch opsiynau yn debygol o newid llawer unwaith bydd y ffaith eich bod wedi gwahanu yn cael ei wneud yn ffurfiol. Ac mae’n bwysig ystyried p’un ai yw eich cartref yn cael ei rhentu neu os ydych yn ei berchen arno.

Rydym wedi cynnwys rhai o'r sefyllfaoedd mwyaf cyffredin isod. Gallwch hefyd gael mwy o wybodaeth o’r safle Money Advice Service (gwefan allanol).

Os ydych yn berchen y tŷ ble rydych yn byw ar hyn o bryd ar y cyd

Mae’r hawl gyda’r ddau ohonoch i ddod yn ôl i’r tŷ ar unrhyw adeg oni bai bod gorchymyn llys yn erbyn gwneud hyn.

Os oes gennych forgais ar y cyd, mae’r ddau ohonoch yn gyfrifol am dalu’r taliadau misol. Nid yw yn symud allan o’r tŷ yn golygu nad ydych bellach yn gyfrifol am y taliadau.

Os ydych yn briod neu’n rhan o bartneriaeth sifil a dim ond un ohonoch sy’n berchen ar y tŷ

Fel arfer bydd yr hawl gan y ddau ohonoch i fyw yna hyd fyddwch yn ysgaru neu caiff eich partneriaeth sifil ei diddymu. Ond gall eich hawliau gael ei newid gan orchymyn llys, ac os nad ydych wedi cyfrannu tuag at brynu eich tŷ efallai na allwch aros yna.

Os ydych yn rhentu gyda thenantiaeth ar y cyd

Mae’r hawl gan y ddau ohonoch i aros yna oni bai bod gorchymyn llys yn dweud na ddylech wneud hyn.

Os bydd un ohonoch yn gadael y cartref bydd y llall yn gyfrifol am dalu’r rhent. Os na allwch gytuno ar beth sy’n digwydd nesaf efallai y bydd rhaid i lys benderfynu.

Os ydych yn rhentu o dan enw'r rhiant arall

Efallai y bydd rhaid i chi gael cyngor cartrefu arbenigol os bydd y rhiant arall yn penderfynu dod a’r denantiaeth i ben. Efallai gallech gymryd y denantiaeth drosodd, ond nid yw hwn yn warantedig.

Os byddwch yn parhau i rannu’r tŷ

Efallai bydd angen i chi barhau i rannu tŷ ar ôl wahanu. Gallech wneud hyn a chael eich ystyried fel eich bod wedi gwahanu’n gyfreithiol cyhyd â’ch bod ddim yn rhannu gwely, eich prydiau bwyd nac unrhyw waith tŷ.

Os credwch gallech ddod yn ddigartref

Os ydych yn poeni gallech ddod yn ddigartref, cysylltwch gyda Shelter Cymru (gwefan allanol) neu Cyngor Ar Bopeth (gwefan allanol) yn syth.

Mae’n bwysig cofio bod dal gennych hawliau penodol o hyd.

Os ydych yn teimlo’n anniogel

Os oes risg i’ch diogelwch chi neu ddiogelwch eich plentyn, efallai gallwch gael gorchymyn llys i atal y rhiant arall rhag cael mynediad i’r cartref.

Efallai gallwch gael cyngor cyfreithiol neu gynrychiolaeth am ddim er mwyn eich helpu i gael gorchymyn llys yn erbyn eich partner.

Os ydych angen gadael y cartref oherwydd trais yn y cartref gall y cyngor lleol:

  • dod o hyd i lety argyfwng i chi
  • helpu i storio eich eiddo personol

Efallai gallwch gael gorchymyn llys er mwyn amddiffyn eich cartref neu eiddo personol.

Os ydych yn dioddef o drais neu gamdriniaeth yn y cartref ffoniwch y Llinell Gymorth Camdriniaeth yn y Cartref Cymru ar 0808 80 10 800 neu’r Cynllun Dyn ar 0808 80 10 321.

Help gydag opsiynau a hawliau cartrefu

Hefyd mae rhai sefydliadau defnyddiol eraill gall gynnig gyngor arbenigol i chi.